Kalisz – centrum ukraińskiego życia społecznego w międzywojennej Polsce

Ukraińskie nekropolie w Kaliszu.

Po porażce armii URL w samodzielnej (od zawieszenia broni w wojnie polsko-bolszewickiej z 18 października 1920 r.) kampanii z Armią Czerwoną, w listopadzie 1920 roku 19 000 żołnierzy armii URL zostało internowanych na terytorium Polski. Zostali oni umieszczeni w obozach w środkowej i zachodniej Polsce. Najwięcej żołnierzy osadzono w: Łańcucie, Pikulicach, Wadowicach, Tucholi, Aleksandrowie Kujawskim i Kaliszu oraz w mniejszych obozach: Krakowie-Dąbiu i Piotrkowie Trybunalskim. Ukraińskim urzędnikom oraz członkom Sztabu Armii URL zostały przydzielone przez rząd polski mieszkania w Tarnowie i Częstochowie. Od grudnia 1920 r. Kalisz stał się więc swoistym intelektualnym centrum bojowników walczących o niepodległą Ukrainę mieszkających w obozach internowania nr 10 i nr 5.

Obóz Internowanych Nr 10 w Kaliszu mieścił się przy ulicy Obozowej. Był przeznaczony dla 4 tysięcy ludzi. Początkowo do obozu trafili internowani żołnierze ukraińscy z 3. Żelaznej Dywizji Strzeleckiej i 2. Wołyńskiej Dywizji Strzeleckiej, a także personel szpitala wojskowego. Wiosną 1921 roku dołączyli do nich urzędnicy i pracownicy Ministerstwa Wojny URL na czele z gen. Andrijem Wowkiem. W późniejszym czasie do obozu przeniesiono Ukraińców osadzonych w Obozie Internowanych nr 5 w Szczypiornie pod Kaliszem. Obóz w Kaliszu istniał najdłużej ze wszystkich miejsc internowania Ukraińców. Zlikwidowano go dopiero w roku 1924. Osadzeni w nim uzyskali status emigrantów politycznych. W miejscu obozu dla internowanych żołnierzy powstała cywilna Stanica Ukraińska, licząca ok. 1,5 tys. mieszkańców. Była ona podporządkowana Ukraińskiemu Komitetowi Centralnemu w Polsce.
15 maja 1921 r. w Kaliszu gościł marszałek Józef Piłsudski, który odwiedził obóz i na spotkaniu z internowanymi żołnierzami przeprosił za zerwanie, podpisanej w kwietniu 1920 r., polsko-ukraińskiej umowy dotyczącej wspólnej walki przeciwko bolszewickiej Rosji a także za traktat w Rydze, w którym polska delegacja opuściła swego sojusznika i uznała Radziecką Ukrainę. Podczas spotkania Józef Piłsudski, wypowiedział znamienne słowa… Ja was przepraszam Panowie, ja was bardzo przepraszam


W Kaliszu funkcjonowały trzy Szkoły Podchorążych, Akademickie Kursy Oficerów Sztabu Generalnego, Ukraińskie Prawosławne Kursy Pasterskie, Studium Artystyczne, kursy dokształcające z zakresu szkoły podstawowej, Gimnazjum im. Тarasa Szewczenki którym kierowali: Ołeksander Dumiczewskyj, Ołeksander Bohdan i Wiktor Andrijewskyj. Do 1930 r. ukończyło je ok. 800 internowanych, też przez złożenie egzaminów eksternistycznych. Szkoła Ogólnokształcąca im. Symona Petlury której kierownikiem był płk Mychajło Sereda,
Stowarzyszenie Pomocy Emigrantom z Ukrainy, Stowarzyszenie b. Żołnierzy Armii URL, Ukraińskie Towarzystwo Wojskowo-Historyczne, Związek Ukraińskich Inwalidów Wojennych, Związek Ukrainek-Emigrantek i inne.
W obozie działały warsztaty rzemieślnicze oraz instytucje kulturalne, takie jak: przedszkole, Ukraiński Naddnieprzański Chór Ludowy kierowany przez sotnika Dmytra Kotkę (1892-1985), 130-osobowy chór oficerski pod kierunkiem sotnika Sozonta Kalmuckiego, cerkiewny chór pod batutą dyrygentów Wasyla Babiczenki, Iwana Bileckiego i Eugeniusza Procaja, szkoła ukraińskich tańców ludowych choreografa Wasyla Awramenki, dywizyjne grupy teatralne, Szkoła Ukraińskich Płastuniw (Skautów) kierowana przez Iwana Kobyzskiego.
Drukiem wychodziło 26 ukraińskich czasopism, między innymi literacko-artystyczne czasopismo „Wesełka” (pol. „Tęcza”), którego redakcyjnym kolegium kierował jeden z wybitniejszych pisarzy ukraińskich por. Jewhen Małaniuk. Pismo to było prasowym organem towarzystwa literacko-artystycznego „Wesełka”, którego działalnością kierował ppłk Ołeksander Petlura – rodzony brat Atamana Symona Petlury. Współpracownikami było około trzydziestu pisarzy i malarzy, między innymi Warfolomij Jewtymowycz, Mychajło Sełehij, Jurij Darahan, Antonij Korszniwskyj, Mychajło Zahrywnyj, Mykoła Czyrskyj, Iwan Zubenko, Apolonij Łystopad, Fedir Kruszyńskyj, Borys Homzyn, Borys Bazyłewycz, Petro Oparenko, Wasyl Diadyniuk i inni. Od pierwszych dni osiedlenia się w obozie był wydawany, zapoczątkowany jeszcze na froncie, przez por. Wiktora Osyńskiego „Zaliznyj Striłeć” (pol. „Żelazny Strzelec”), redagowany przez Iwana Zubenkę i współpracowników Pyłypa Zahorujka, Maksyma Syzyma, Mykołę Kowalenka. Wydawano czasopisma: „Za drotom” (pol. „Za drutem”), „Za nezałeżnist’” (pol. „Za niezależność”), „Za Ukrainu” (pol. „Za Ukrainę”), „Kozaćka Dumka” (pol. „Kozacka myśl”), „Koluczki”, „Literaturno-wijskowyj wisnyk” (pol. „Zwiastun Literacko-Wojskowy”), „Nasza zoria” (pol. „Nasza zorza”), „Nowe słowo”, „Oko”, „Sycz”, „Tabor”, „Ukrainśkyj inwalid”, „Ukrainśkyj Surmacz” (pol. „Ukraiński trębacz”), „Czornomor”, „Biułeteń objednanych ukrainśkych emihrantskych orhanizacij w Kaliszi ta joho okołyciach”, „Biułeteń uprawy Towarystwa wojakiw b. Armii UNR”, „Biułeteń towarystwa dopomohy emigrantom z Ukrainy i ich rodynom u Kaliszi”, „Biułeteń towarystwa dopomohy Szkilnij mołodi na internacji w Polszczi, rocznik”, „Za derżawnist’” (pol. Za państwowość”). Wydawnictwo „Do światła” wydawało czasopisma: „Wistnyk spiłky likarśkych pomicznykiw na emigracji ,Kalisz-Szczypiorno”, „Na ruinach”, „Nowe żyttia” (pol. „Nowe życie”), „Relihijno-naukowyj wistnyk”, „Ukrainśkyj Surmacz” – Kalisz-Sczypiorno 1922-1923.
W obozie w Szczypiornie działał pierwszy szpital wojskowy z głównym lekarzem płk. Borysem Leontijewem, przyszpitalna cerkiew św. Pantelejmona z ks. Zalizniakiem i przeniesiona z Aleksandrowa Kujawskiego polowa cerkiew z jej proboszczem ks. Petrem Biłonem. Lekarzami w obozach byli między innymi: Borys Leontijew (1878-1935), Ołeksander Dajin (1877-1945), Ołeksander Plitas (1896-1958), Mykoła Rawicz (1875-1949), Wasyl Naływajko 1887-1938), Mykoła Nezdijmynoha (1895-1963), Petro Roszczyńskyj (1890-1943), Iwan Oczeretko (1882-1966), Mychajło Wasylczenko (1894-1941), Martyrij Hałyn (1856-1943), Jurij Dobryłowski (1891-1955), Jurij Janiw (1892-1973), Modest Lewycki (1866-1932).
W 1924 roku, po tym jak zlikwidowano obozy internowania, na miejscu obozu nr 10 w Kaliszu zorganizowano Ukraińską Stanicę dla inwalidów, osób samotnych, sierot, prowadzono biblioteki, kursy zawodowe, redakcje pism, organizacje społeczno-polityczne. Pierwszym przewodniczącym zarządu Stanicy był gen. Wołodymyr Salskyj (1885-1940), a jego następcami byli: gen. Wiktor Kuszcz (1878-1942), Mykoła Kowalskyj (1885-1944), gen. Iwan Omelanowycz-Pawłenko (1881-1962), gen. Ołeksander Zahrodskyj (1889-1968), płk Iwan Lytwynenko (1891-1947). W różnych okresach, w jej pomieszczeniach mieszkało 800-850 internowanych Ukraińców. Wśród nich byli przeważnie inwalidzi, ludzie w starszym wieku, generałowie w stanie spoczynku, wdowy i dzieci. Oprócz tego, blisko 800 mężczyzn, żonatych z mieszkankami Kalisza i sąsiednich powiatów miało stały kontakt ze Stanicą.
W obozie urządzono cerkiew św. Pokrowy, która przetrwała do 1938 r., po czym nabożeństwa odprawiano w domu p. Michała Dobriaka przy ul. Ciasnej. Jej proboszczami byli: ks. Iwan Weliwczenko (1887 -?), ks. Iłarion Bryndzan (1888-1946), ks. Łazar Woroniuk (1895-1944), ks. Borys Jakubwskyj, protojerej Mykoła Markewycz (1898 – 1968).
Skutkiem kilkuletniego pobytu na frontach, ran i trudnych warunków bytowych w obozach internowania była przedwczesna śmierć kozaków i oficerów z generałami włącznie. Na kaliskich 3 prawosławnych cmentarzach pochowano blisko 700 ukraińskich żołnierzy z wszystkich ośmiu ukraińskich dywizji, a także z jednostek specjalnych Armii URL.

Największym z nich był Ukraiński Cmentarz Wojenny w Szczypiornie przy ul. Ukraińskiej (Szczypiorno dziś jest dzielnicą Kalisza). Pierwszymi tam pochowanymi byli jeńcy różnych narodowości z okresu I wojny światowej, w tym internowani w 1917 r. polscy legioniści. Natomiast po przejęciu obozu w 1918 r. przez władze odrodzonej Polski, już w lutym 1919 r. chowani tam byli internowani Ukraińcy ze Wschodniej Galicji, a od 1921 r. do 1924 r. – internowani żołnierze armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Według danych z 1922 roku na obozowym cmentarzu pochowano około 1200 zmarłych jeńców wojennych, między innymi około 700 wielonarodowej rosyjskiej armii, 47 włoskiej, 45 angielskiej, 30 francuskiej, 11 niemieckiej armii, 4 polskich legionistów i około 110 czerwonoarmistów wziętych do niewoli 1920 r.
Do 1940 r. na ukraińskiej części tego Cmentarza Wojennego urządzonego na wykupionej w 1929 r. przez Ukraiński Komitet Centralny w Warszawie od rolników ziemi, pochowano blisko 400 żołnierzy Armii URL, z 1. Dywizji Zaporoskiej, 2. Wołyńskiej, 3. Żelaznej, 4. Kijowskiej, 5. Chersońskiej, 6. Siczowej, Samodzielnej Konnej Dywizji Karabinów Maszynowych, którzy zmarli w latach 1921-1940, i byli tu chowani do czasu zakazu dalszych pogrzebów przez administrację niemiecką.
Zmarłych w czasie II wojny światowej b. żołnierzy Armii URL chowano na dwóch cmentarzach prawosławnych w Kaliszu przy ul. Górnośląskiej 8 i Żołnierskiej 24.
W 1923 r. cmentarz wojenny w Szczypiornie z inicjatywy gen. Marka Bezruczki – dowódcy internowanych Ukraińców, przebywających w obozie Szczypiorno, uporządkowano, a na ukraińskiej części wzniesiono pomnik. Na szczycie obelisku umieszczono tryzub – herb Ukrainy, a pod nim wygrawerowano krzyż kozacki i napis w języku ukraińskim: „Тим, що вмерли, але не зрадили України (Tym co zmarli, ale nie zdradzili Ukrainy) Ukraińska Armia 1923 r.” Natomiast na drugiej stronie obelisku wygrawerowano napis w języku polskim „Bohaterom walki o niepodległość Ukrainy. Armia Ukraińska”, a także łaciną „Pro Ukrainae libertate mortuis”. Pomnik uroczyście poświęcono w dniu św. Pokrowy (tj. w uroczystość Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy) 14 października 1923 r.
Dalsze działania porządkujące teren cmentarza przejęło Ukraińskie Towarzystwo Wojenno-Historyczne zorganizowane w 1925 r., którym kierował gen. Andrzej Wowk oraz kierownictwo Ukraińskiej Stanicy z jej przewodniczącym gen. Wołodymyrem Salskim. Siłami mieszkańców Stanicy, zwłaszcza jej rzemieślników w ciągu 1925 r. prace ukończono prace. Wykonano bramę wejściową z czterema betonowymi słupami i kutymi z żelaza elementami. Na drugim i trzecim słupie, z czołowej strony zrobiono wnęki gdzie umieszczono obrazy Jezusa Chrystusa i Matki Boskiej. Na betonowych słupach wygrawerowano ukraiński herb – trójząb. Wszystkich słupów naokoło cmentarza było 96, między nimi przeciągnięto 5 rzędów drutu kolczastego. Poświęcanie cmentarza odbyło się tuż po oficjalnym wykupieniu ziemi na której był położony przez Ukraiński Centralny Komitet 29 kwietnia 1929 r.

Po II Wojnie Światowej teren cmentarza uległ pełnemu zniszczeniu. Część terytorium cmentarza stało się pastwiskiem dla bydła inna część polem uprawnym. Impulsem do zmiany tej sytuacji były starania Związku Ukraińców w Polsce. W liście z czerwca 1992 r. do prezydenta Kalisza, Jerzy Rejt, prezes tej organizacji pisał: W czasie odradzającej się państwowości ukraińskiej i nawiązywania dobrosąsiedzkich stosunków między Polską i Ukrainą nadszedł czas przywrócenia pamięci polsko-ukraińskiego braterstwa broni… Dzięki przychylności i zaangażowaniu władz Kalisza i współpracy z Radą Pamięci Walki i Męczennictwa rozstrzygnięto kwestie dotycząca: własności działki cmentarza, określono i zorganizowano drogę podjazdową i parking cmentarny, teren cmentarza uporządkowano i ogrodzono. Frontowe słupy byłej kwatery zastąpiono nowymi, bez ukraińskiej narodowej symboliki. Podczas porządkowania terenu pomnik wzniesiono na starym miejscu. Zmienił się na nim napis, zamiast wydrążonego w obelisku jego pierwotnego brzmienia, zamieszczono niewielką tabliczkę ze słowami w języku polskim: „Tym, co umarli, ale nie zdradzili Ukrainy. Armia Ukraińska 1923”, a poniżej tabliczkę z napisem w języku ukraińskim: „Тим, що вмерли, але не зрадили України. Українська Армія 1923”. Rekonstrukcję zniszczonego cmentarza zakończono w 1999 roku ze środków Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz miasta Kalisza. Uroczyste otwarcie nekropoli, odbyło się 30 września 1999 r. W 2005 r. na granitowej płycie koło bramy wejściowej zamieszczono napis: „Ukraiński Cmentarz Wojskowy”.

Kolejnym miejscem spoczynku internowanych żołnierzy URL w Kaliszu jest Cmentarz Prawosławny–Mauzoleum przy ul. Żołnierskiej 24, gdzie na znacznej części cmentarza z okresu międzywojennego i wojennego, spotykamy ślady po ponad stu cywilnych grobach byłych żołnierzy Armii URL. Mogiłami które nie zostały zniszczone, a jest ich niewiele, dziś nikt się nie opiekuje. W kwaterach wojskowych tego cmentarza pochowano około 1200 zmarłych żołnierzy niemieckiej, rosyjskiej i polskiej armii z okresu I wojny światowej. W imię ich pamięci wzniesiono majestatyczne pomniki. Zabrakło podobnego ku czci tu pochowanych ukraińskich żołnierzy sojuszników Polski w wojnie z bolszewicką Rosją.
W samym centrum miasta Kalisza znajduje się Prawosławny cmentarz przy ul. Górnośląskiej 8. Pochowano na nim ok. 100 ukraińskich żołnierzy URL. Wiele mogił było zwieńczone wojskowymi krzyżami betonowymi z godłem państwowym Ukrainy – tryzubem. Prawie wszystkie groby zostały zniszczone, w tym 11 grobów pochowanych tu ukraińskich generałów: Diadiusza Serhij, Pylkewycz Ołeksandr, Janczenkо Wołodymy, Czechowicz Ołeksandr, Iwaniw Mychajłо, Hudymа Witalij, Nowyckyj Ołeksander, Zabołotnyj Wasyl, Koźma Ołeksandr, Puzyckyj Anton, Bazylskyj Hawryłо.

Relację z pogrzebu generała Hawryła Bazylskiego, d-cy 1 Zaporoskiej Dywizji Strzeleckiej, opublikowano w wydawanym w Paryżu periodyku „Tryzuba”, nr. 12, 20 ІІІ 1938.
17 października 1935 r. po ciężkiej chorobie umarł w szpitalu miejskim w Kaliszu dowódca I Zaporoskiej Dywizji Strzeleckiej generał chorąży Hawryło Bazylski. Pochód pogrzebowy na czele z Kompanią Honorowa WP oraz orkiestrą wojskową wyruszył ze Stanicy Ukraińskiej do m. Kalisz. Pogrzeb św. p. generała chorążego Hawryła Bazylskiego odbył się na cmentarzu prawosławnym w Kaliszu. Cała ukraińska kolonia zebrała się tam, żeby pożegnać generała, którego wszyscy znali i lubili. Polskie Wojsko reprezentowali: Kompania Honorowa Wojska Polskiego oraz przedstawiciele garnizonu m. Kalisz. Na cmentarzu, po oddaniu ostatnich wojskowych honorów przez Wojsko Polskie, nad grobem wygłosili pożegnalne słowa: minister do spraw wojskowych generał W. Salski w imieniu Głównego Atamana oraz w imieniu Rządu URL, generał Zahrodski w imieniu Zarządu Głównego Ukraińskiego Komitetu Centralnego, generał Jeroszewycz w imieniu innych generałów oraz płk Łytwynenko w imieniu Zaporożców.

Dr Aleksander Kolańczuk, Jerzy Rejt

Literatura:
Koлянчук Олександр, За нашу і вашу свободу. учасники українських визвольних змагань 1917-1921 років. Місця пам’яті в Польщі, Дрогобич 2018.
Aleksander Kolańczuk, Kalisz. Zapomniane centrum ukraińskiego życia społecznego międzywojennej polski. Przemyśl – maj 2013, rękopis.
Aleksander Kolańczuk, Ukraińscy generałowie w Polsce. Emigranci Polityczni w latach 1920-1939. Słownik Biograficzny, Przemyśl 2009.

Живі у нашій пам’яті – Каліш / Żywi w naszej pamięci – Kalisz – YouTube